Jakie substancje aktywne są wykorzystywane w kosmetykach? Które są najskuteczniejsze w przeciwdziałaniu skutkom starzenia się skóry, które najbardziej popularne? Przedstawiamy drugą część kompendium wiedzy na ten temat.

Przypomnijmy. Wszelkie substancje zastosowane w recepturze kosmetyku, które poprzez działanie fizyczne, biochemiczne, chemiczne wpływają na funkcjonowanie skóry i jej przydatków, to substancje aktywne (czynne). To ich opisy znajdziemy przede wszystkim na opakowaniach i w materiałach reklamowych. By działały, powinny być użyte zgodnie z zaleceniami producentów surowców, którzy przeprowadzają odpowiednie badania i opracowują zalecenia. Oto kolejne substancje przeciwstarzeniowe i przeciwzmarszkowe.

Cytokiny
Naturalne polipeptydy zaliczane do czynników wzrostu. Regulują wzrost komórek skóry, jej zdolność odpornościową. Poprzez pobudzenie produkcji kolagenu w fibroblastach przyspieszają wypełnianie się zmarszczek, gojenie ran, regenerację drobnych uszkodzeń. Jednak pojawiają się wątpliwości związane z małą stabilnością i dość skomplikowanym mechanizmem ich działania.

Kwasy nukleinowe i substancje osłaniające DNA i RNA komórki
Chronią ich pracę przed zmianami mutacyjnymi i immunosupresyjnymi, należą do nich enzymy naprawiające DNA i hamujące produkcję szkodliwych dla DNA substancji.

Oto kilka przykładów:
Kwasy nukleinowe DNA i RNA pozyskane z roślin są dobrze tolerowane przez skórę i dobrze wchłaniane. Oprócz usprawniania procesów życiowych i odnowy, służą do odżywiania i mają pewne działanie jako ochrona przed działaniem promieni UV.
Folacyna, inaczej witamina B9, kwas foliowy, ważna w procesach syntezy kwasów nukleinowych DNA i RNA. Dobry stan materiału zawartego w jądrze komórkowym w postaci tych kwasów to prawidłowe działanie i namnażanie komórek, a więc wypełnienie ewentualnych braków owocujących zmarszczkami. To witamina, której znaczenie w ostatnich latach wzrasta. Nazwa pochodzi od łacińskiego wyrazu folium, czyli liść, ponieważ występuje przede wszystkim w zielonych liściach warzyw. W zależności od tego dla jakiego przedziału wiekowego odbiorców kosmetyki są przygotowywane, łączy się folacynę z dodatkowym składnikiem, np. zieloną trawą, witaminą E, czy miedzią, witaminą B12.
GP4G – cząsteczka, która przenosi energię niezbędną do syntezy potrzebnych skórze białek, chroni też komórkowe DNA przed zniszczeniem oraz naprawia jego uszkodzenia.

Sirtuiny
To enzymy wpływające na długość życia komórek, od nich zależy tempo starzenia się komórek skóry. Sirtuiny, jako enzymy długowieczności, regulują transkrypcję i utrzymują niezmienność DNA. Sterują tempem starzenia i długością życia. Stanowią element stabilnego ewolucyjnie mechanizmu genetycznej kontroli starzenia, uruchamianego i promującego przeżycie organizmów w niekorzystnych warunkach środowiska. Sirtuiny są aktywne dopóki komórki skóry są młode. Wtedy proces podziałów komórkowych odbywa się w sposób prawidłowy a tworzenie nowych i zamieranie starszych komórek pozostaje w równowadze. Jednak lata lecą, pojawia się chronostarzenie, działają na nas szkodliwe, zewnętrzne i wewnętrzne czynniki, wskutek czego podziały komórkowe zaczynają zwalniać. Procesy życiowe ulegają destrukcji. Komórki słabną. Cera zaczyna wyglądać na zmęczoną, traci jędrność, pojawiają się zmarszczki. Do przypomnienia sobie aktywnych czasów młodości trzeba zmobilizować sirtuiny na nowo. Opóźnia to niekorzystne zmiany w strukturach włókien kolagenu i elastyny, zapewnia silne działanie ochronne wobec wolnych rodników. A nic tak nie utrzymuje gładkiej skóry jak dobrze uporządkowana warstwa kolagenowo-elastynowa skóry właściwej, dobre nawilżenie i zdolność skóry do walki z wolnymi rodnikami. Pobudzone sirtuiny działają na fibroblasty odpowiedzialne za wytwarzanie białek budulcowych kolagenu i elastyny w skórze właściwej, jak i keratynocytów tworzących naskórek. Dzięki temu działanie przeciwstarzeniowe i przeciwzmarszczkowe dotyczy nie tylko powierzchniowej, ale i głębszej warstwy skóry.

Kawior, ekstrakt z ryżu i sirtuiny
Ekstrakt z kawioru zyskał miejsce w pielęgnacji anti-aging ze względu na oryginalność i wartość. Był czas mody na ten składnik, gdy każda firma starała się mieć go w ofercie. To bogaty surowiec, zawiera mikroelementy, proteiny, fosfolipidy, witaminy. Działa pozytywnie na regenerację naskórka, jest pomocny w ograniczeniu procesów stresu oksydacyjnego, działa ujędrniająco. Ostatnio znowu powrócił za sprawą kosmetyków aptecznych. Dostał wsparcie aktywatora sirtuin. Jeśli substancja podtrzymuje procesy młodości, wzmacnia żywotność komórek, to oznacza, że pośrednio zapobiega zmarszczkom, bo starzenie jest opóźnione. Specjaliści połączyli w preparacie przeciwstarzeniowym resveratrol z ekstraktem z ryżu. Oba składniki pomagają pobudzić sirtuiny.

Błyskawiczne napinacze
To zwykle proteiny (białka), np. pszeniczne, które po nałożeniu kosmetyku na skórę wysychając kurczą się i napinają jej powierzchnię. Tym samym na jakiś czas napięta skóra nie ma zmarszczek. I choć jest to dość spektakularny efekt, nie pozostaje na długo, zwykle kilka godzin.

Wypełniacze zmarszczek
To kosmetyki wielofunkcyjne, walczące ze zmarszczkami wielopłaszczyznowo. Doraźnie, nie na stałe, wypełniają załamania skóry, sprawiając, że zmarszczka jest mniej widoczna i skóra ma gładszą powierzchnię. Taki kamuflaż, dzięki któremu makijaż nakłada się lepiej i nie podkreśla załamań skóry. Zwykle dobrze sprawdzają się tu substancje silikonowe, choć w trendzie naturalnym są one zastępowane ze względu na niezgodność z „zielonym” myśleniem o pielęgnacji. Natomiast by spłycić zmarszczki w dłuższym procesie, stosuje się różnorodne składniki pozwalające na ich wypchnięcie od spodu. Do tego służą zarówno substancje pobudzające wytwarzanie włókien podporowych skóry, poprawiające gęstość, jak i substancje pęczniejące podczas chłonięcia wody. Ponieważ naturalne, klasyczne substancje higroskopijne (chłonące wodę) są wielkocząsteczkowe i pozostają na powierzchni skóry, produkuje się formy niskocząsteczkowe. W takiej postaci przenikanie jest sprawniejsze. Jeszcze lepsze jest, gdy zamknie się je w formach transportowych pozwalających na podróż szybką i skierowaną w konkretne miejsce. Tak więc w opisach produktów spotykamy sfery np. z kolagenem czy kwasem hialuronowym. Można jeszcze dorzucić składniki pobudzające syntezę glikozoaminoglikanów.

Witaminy
Klasyka w działaniach przeciwzmarszczkowych. To związki chemiczne organiczne – substancje, które nie są syntetyzowane przez organizm, muszą więc być dostarczone z pożywieniem, bo są niezbędne dla prawidłowego funkcjonowania organizmu. Poniższy zestaw należy do tradycyjnych substancji stosowanych w kosmetykach przeciwzmarszczkowych, prym wiedzie tu oczywiście retinol.
Witamina A, nazywana jest także retinolem, którego nie można mylić z formą kwasu, jakim jest kwas retinowy lub kwas witaminy A. Retinol i jego pochodne zamieniane są w organizmie na kwas witaminy A. To jedna z podstawowych substancji aktywnych stosowanych w kosmetyce, ponieważ pobudza i reguluje podziały komórkowe, ułatwia keratynizację i przyspiesza w ten sposób odnowę komórek naskórka. Pobudza syntezę kolagenu i ogranicza syntezę enzymów (metaloproteinaz) degradujących jego włókna.
Witamina C to przeciwutleniacz, pomaga w walce z wolnymi rodnikami, które stanowią jedną z głównych przyczyn procesu starzenia się organizmu. Jest aktywatorem syntezy kolagenu, wpływa więc na wytrzymałość tkanki łącznej. Rozjaśnia skórę i stymuluje jej odbudowę.
Witamina E jest także skutecznym przeciwutleniaczem. Często stanowi składnik preparatów pielęgnacyjnych, ponieważ czyni skórę elastyczną i miękką, a także wspomaga utrzymanie odpowiedniego nawilżenia.

Glikozoaminoglikany (GAG)
Znane są również pod nazwą mukopolisacharydy. Pełnią w skórze wiele funkcji. Odpowiadają za utrzymywanie prawidłowej struktury, łączą naskórek ze skórą właściwą, kontrolują utrzymanie optymalnego poziomu nawilżenia, regulują ciśnienie osmotyczne i utrzymywanie właściwego turgoru komórek, regulują transport surowców i metabolitów. W skórze występują w tkance łącznej, są związane z białkami strukturalnymi. To proteoglikany. Najważniejszym przedstawicielem grupy jest kwas hialuronowy (HA).

Kwas hialuronowy
Intensywnie nawilża i wygładza powierzchnię skóry. Jest substancją mocno wiążącą wodę w skórze, która, dobrze nawilżona, jest jędrna i nie ma skłonności do zmarszczek. Wypełnione przestrzenie między włóknami kolagenowymi pozwalają na utrzymanie dobrej elastyczności i pomagają wypchnąć zmarszczki od środka tak, że skóra staje się gładka. Działa jak gąbka i zatrzymuje wodę w przestrzeni międzykomórkowej tkanki łącznej skóry, stanowi spoiwo łączące komórki, tzw. macierz (matrix) międzykomórkową, w której równomiernie rozłożone są strukturalne włókna białkowe kolagenu i elastyny. W tkance łącznej długie, proste łańcuchy HA łączą się z białkami strukturalnymi i zwijają się tworząc nieregularną sieć, która nadaje skórze sprężystość i elastyczność. Mówi się o materacu skórnym. Z powodu dużej masy cząsteczkowej borykano się z brakiem możliwości działania wewnątrz skóry, bo standardowa cząsteczka HA nie przenika przez zdrową skórę. W wersji wielkocząsteczkowej tworzy pożądaną na powierzchni skóry delikatną, niewidoczną warstewkę ochronną o silnym działaniu nawilżającym, chroniącą przed utratą wilgoci. Podobne właściwości mają również sole sodowe kwasu hialuronowego Na-HA.
Aby móc osiągać efekty poniżej naskórka,  wyprodukowano kwas hialuronowy niskocząsteczkowy. Mniejsze cząsteczki pozwalają na większą penetrację, nazywa się je mikrogąbkami. Pęczniejąc przy wchłanianiu wody, zwiększają swoją objętość i w tym sposobem wypychają zmarszczki od spodu. Efekty są co prawda dość krótkotrwałe, ale są widoczne. HA wielkocząsteczkowy jest więc nawilżającym opatrunkiem, zaś niskocząsteczkowy działa od wnętrza. Takie połączenie w jednym produkcie zapewnia lepszą skuteczność, daje prawidłowe nawilżenie, jędrność i elastyczność skóry. Spłyca zmarszczki.

Cukry (węglowodany) Ramnoza
Dość niedawno została zastosowana w przeciwzmarszczkowych kosmetykach aptecznych. To cukier otrzymywany z brzozy brodawkowatej (Betula pendula Roth) występującej w Europie, Azji i Afryce Północnej oraz tropikalnej rośliny, rosnącej w Brazylii, o nazwie czepota puszysta (Uncaria tomentosa). Roślina ta znana jest w medycynie tradycyjnej tamtego obszaru od wieków. Jej działanie, intuicyjnie uznane przez tubylców w medycynie ludowej, dziś intryguje i jest badane, by uzyskać naukowe potwierdzenie.
Ramnoza może stymulować fibroblasty, pobudza ich aktywność biologiczną, chroni je. Jest przyciągana do powierzchni fibroblastów przez określone receptory, w tym przypadku lektyny. To białka zdolne do swoistego, odwracalnego wiązania z resztami cukrowymi węglowodanów. Takim węglowodanem jest właśnie ramnoza. Stan lepszej aktywności, szczególnie fibroblastów warstwy brodawkowej skóry właściwej, to w efekcie zwiększona produkcja kolagenu i elastyny, tworzących włókna podporowe skóry. Testy wykonywane były przy użyciu 5 proc. ramnozy w preparacie.

Cukier z drzewa bukowego
Glikozyd, pochodna cukru z pączków buka. Działa aktywizująco na substancje przestrzeni międzykomórkowej, pobudza produkcję GAG odpowiedzialnych za wiązanie wody w skórze. A dobre wiązanie wody to dobre napięcie skóry, odpowiednia jej grubość, brak zapadających się przestrzeni
i tym sposobem zanikanie zmarszczek. To substancja, która pobudza produkcję kolagenu typu I i VII, ważnych dla powstawania włókien budulcowych na granicy naskórek-skóra właściwa.

Zagęszczanie skóry
Nazywane jej rekonstrukcją jest działaniem antygrawitacyjnym. Może odbywać się poprzez naprawę uszkodzonego kolagenu, pobudzenie wytwarzania kwasu hialuronowego, odtworzenie podściółki tłuszczowej, stymulację procesów metabolicznych w komórkach. Producenci dążą w ten sposób do poprawy owalu twarzy, młodszego konturu, ujędrnienia cery, liftingu i modelowania. Tu też często stosuje się peptydy niskocząsteczkowe.

Śluz ślimaka
Samo hasło nie jest zachęcające, ale ta substancja pochodząca od hodowlanego brunatnego ślimaka ogrodowego Helix aspersa jest przetwarzana bez szkody dla samego zwierzęcia w formę surowca o wysokiej jakości. Zawiera on kolagen, elastynę, witaminy, proteiny, a więc składniki nadające się do skóry dojrzałej ze zmarszczkami.

Nośniki transportujące
Jeśli składniki aktywne kosmetyków przeciwzmarszczkowych podawane są w specjalnych formach transportowych ułatwiających przenikanie, osiąga się znacznie większą skuteczność preparatu. To wyższy stopień technologii. Mogą to być np. liposomy czy nanosomy, sfery, mikrosomy, biosfery, talasfery, mikrogąbki. Nazwa nośnika zależy od jego formy, wielkości oraz inwencji marketingowej producenta.

Czy kiedykolwiek powstanie możliwość, by cieszyć się nieograniczoną młodością? Pytanie pozostanie bez odpowiedzi. Jednak uparcie przesuwamy granice i choć natura stoi twardo na straży przemijania, to coraz lepiej prezentuje się nasza skóra w stosunku do zapisów w metryce urodzenia.

mgr Barbara Włudyka

Konsultant ds. badań i rozwoju branży kosmetycznej, biolog, kosmetolog,
absolwentka Uniwersytetu Jagiellońskiego

Bibliografia:
Materiały firm produkujących kosmetyczne surowce i wyroby gotowe Portale internetowe firm produkujących wyroby kosmetyczne gotowe

Kosmetologia pielęgnacyjna i lekarska pod redakcją Marii Noszczyk, PZWL 2010 Warszawa
Przyszłość peptydów Łukasz Pyzioł,  Les Nouvelles Esthetiques 1/2007
Kosmetologia i farmakologia skóry Marie-Claude Martini, PZWL 2007 Warszawa